biologia definicje 5

dobór sztuczny

metoda hodowli roślin i zwierzat polegajaca na wyborze tylko tych osobników, które maja cechy pożadane przez chodowców.

dobór typu K, selekcja typu K

strategia rozrodcza organizmów o znacznych rozmiarach ciała, powolnym rozwoju, długowiecznych i podejmujacych niewielki wysiłek reprodukcyjny (zużywajac niewiele energii metabolicznej na wydanie potomstwa).

dobór typu r

strategia rozrodcza stosowana przez organizmy o niewielkich rozmiarach ciała, szybko dojrzewajace, stosunkowo krótko żyjace i podejmujace maksymalny wysiłek reprodukcyjny (zużywajace dużo energi metabolicznej na wydawanie potomstwa).

dobór zależny od częstości

dobór, w którym dostosowanie (fitness) poszczególnych genotypów (i odpowiadajacym im fenotypów) zależy od częstości ich występowania w populacji.

docelowa komórka, d. tkanka

komórka lub tkanka majaca receptory wiażace hormony.

dołek opłaszczony

wypuklenie błony komórkowej, której powierzchnia kontaktujaca się z cytoplazma jest opłaszczona białkiem klatrynaà; uczestniczy w endocytozie zależnej od receptorów.

domena

(1) część czasteczki białka o określonej strukturze i funkcji. (2) takson najwyższej rangi, każda d. obejmuje jedno lub więcej królestw

dominacja niezupełna

stan, w którym żaden z pary przeciwstawnych alleli nie ulega całkowitej ekspresji w obecności drugiego

dominacja wierzchołkowa

hamowanie rozwoju pàków bocznych przez wierzchołek wzrostu pędu głównego.

dominujàcy allel

allel, który ulega ekspresji u osobników zarówno homozygotycznych, jak i heterozygotycznych.

dominujacy gatunek

gatunek wpływajacy na zespół, którego jest częścia, z powodu swej dużej liczebności lub biomasy.

dopamina

neuroprzekaźnik z grupy amin biogennych.

dopełniacz

grupa białek surowiczych krwi i innych plynów ustrojowych; po aktywowaniu przez kompleks antygen (przeciwciał) uczestnicza w niszczeniu patogenów.

doprowadzajace neurony, n. aferentne

neurony przenoszace potencjał czynnościowy od receptorów czuciowych do mózgu lub rdzenia kręgowego.

dorsalny

grzbietowy, wierzchni

doskonały kwiat, k. obupłciowy

kwiat majacy zarówno owocolistki, jak i pręciki.

dostosowanie bezpośrednie

sukces rozrodczy osobnika mierzony liczba przeżywajacego potomstwa.

dostosowanie właczne

suma dostosowania bezpośredniego osobnika (mierzonego liczba alleli jego genów przekazywanych bezpośrednio na potomstwo) i dostosowania pośredniego (mierzonego liczba alleli jego genów przekazywanych na potomstwo krewnych dzięki jego pomocy).

Downa zespół

wrodzony zespół chorobowy objawiajacy się charakterystycznymi rysami twarzy, deformacja powiek, powiększeniem języka i in. oraz upośledzeniem fizycznym i umysłowym, zwykle spowodowany trisomia chromosomu 21.

drapieżne zwierzę, drapieżca

zwierze żywiace się innymi zwierzętami, zwane jest również konsumentem II lub III rzędu. Konsumenci II rzędu żywia się konsumentami I rzędu, czyli roślinożercami, a sami sa pokarmem dla konsumentów III rzędu.

drapieżnictwo

zależność pokarmowa między organizmami polegajaca na tym, iż osobniki jednego gatunku (drapieżnika) zabijaja i zjadaja osobniki innego gatunku (ofiary).

drewno, ksylem

tkanka naczyniowa rośliny przewodzaca wode i sole mineralne.

droga nerwowa

wiazka włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym.

drożdże

jednokomórkowe grzyby (workowce) rozmnażajace się bezpłciowo przez paczkowanie lub podział i płciowo przez zarodniki workowe.

drugi przekaźnik, p. wtórny

substancja chemiczna, np. cykliczny AMP lub jony wapnia, przekazujaca informację od hormonu zwiazanego z receptorem powierzchniowym komórki; powoduje określone zmiany w komórce.

drugorzędowa struktura białka

reguralny geometryczny kształt czasteczki białka stabilizowany wiazaniami wodorowymi między atomami szkieletu łańcuchów polipeptydowych; obejmuje alfa-helisę i harmonijkę beta.

dryf genetyczny

losowe ewolucyjne zmiany częstości alleli w małych, izolowanych rozrodczo populacjach.

dryf kontynentalny

rozpad istniejacego w przeszłości geologicznej jednego wielkiego ladu na części (kontynenty), które dryfujac, zajely dzisiejsze położenie.

drzewo rodowe

drzewo genealogiczne ukazujace sposób dziedziczenia cechy, np. choroby, w obrębie kilku pokoleń.

duplikacja

anomalia chromosomowa polegajaca na podwojeniu fragmentu chromosomu, przykładem jest translokacyjna postać zespołu Downa.

dwuboczna symetria, s. bilateralna

symetria polegajaca na tym, że prawa połowa ciała jest odzwierciedleniem lewej.

dwucukier, disacharyd

cukier zbudowany z dwóch jednocukrów połaczonych wiazaniem kowalencyjnym (np. maltoza lub sacharoza).

dwujajowe bliźnięta

bliźnięta rozwijajace się z dwóch niezależnie zapłodnionych komórek jajowych.

dwuletnia roślina

roślina, której cykl życiowy trwa dwa lata.

dwuliścienne właściwe

jeden z kladów wyższych roślin okrytozalażkowych, zarodek w nasieniu d. ma dwa liścienie.

dwunastnica

część jelita cieńkiego, do której przechodzi częściowo strawiony pokarm z żoładka.

dwunożny

poruszajacy się po ziemi na dwóch kończynach.

dwupienny

określenie rośliny majacej osobniki o tylko męskich lub żeńskich organach rozrodczych.

dychotomiczne rozgałęzienie

w botanice rozwidlenie, np. pędu, na dwie części mniej więcej jednakowej długości.

dyfrakcja promieni X

metoda określania przestrzennego rozmieszczenia składników kryształu.

dyfuzja

przepływ atomów, jonów lub czasteczek ze środowiska o wyższym stężeniu do środowiska o niższym stężeniu, tj. zgodnie z gradientem stężeń.

dyfuzja ułatwiona

bierny transport jonów lub czasteczek z udziałem specyficznego białka przenośnikowego w błonie. Podobnie jak w dyfuzji, transport ten odbywa się z zgodnie z gradientem stężeń i nie wymaga dodatkowego nakładu energii.

dymorfizm płciowy

występowanie różnic fenotypowych między męskimi i żeńskimi osobnikami jednego gatunku.

dynamika populacji

zmiany zachodzace w populacji, np. wzrost lub spadek jej liczebności w czasie.

dystalny

znajdujacy się w oddaleniu od punktu odniesienia.

dywergentny obwód, o. rozbieżny

droga bodźców nerwowych, w której neuron presynaptyczny pobudza wiele neuronów postsynaptycznych.

działka

element budowy kielicha kwiatu, zwykle podobny do liścia, chroniacy pàk kwiatowy.

dziedziczenie epigenetyczne

dziedziczenie zmiany sposobu ekspresji genu niespowodowanej zmiana jego sekwencji nukleotydowej.

dziedziczenie wielogenowe

przekazywanie potomstwu cech ilościowych determinowanych przez wiele alleli z różnych niezależnych loci; efekty działania tych alleli się kumuluja.

dziedziczność

przekazywanie informacji genetycznej od rodziców potomstwa.

dzielenie zasobów środowiska

zmniejszenie konkurencji między koegzystujacymi gatunkami w korzystaniu z zasobów środowiska (np. z pokarmu). Jego przyczyna jest zróżnicowanie nisz ekologicznych zamieszkiwanych przez te gatunki.

dziki typ

fenotypowo normalna (występujaca w naturze) forma genu lub organizmu.

dżul

jednostka energii równa 0,239 kalorii

Ecdysozoa

grupa zwierzat należacych do pierwogębnych (Protostomia), przechodzaca linienie; należa tu nicienie i stawonogi.

echolokacja

lokalizowanie występujacych w otoczeniu obiektów za pomoca echa odbijanych od nich ultradźwięków; e. posługuja się np. nietoperze i delfiny.

ediakar

ostatni okres eonu proterozoicznego (proterozoiku), trwajacy od 600 do 542 milionów lat temu; nazwa pochodzi od wzgórz Ediakara w południowej Australii, gdzie znaleziono skamieniałości organizmów z tego okresu.

efekt Bohra

wzrost dysocjacji oksyhemoglobiny wskutek wzrostu stężenia CO2 i obniżenia pH.

efekt brzegowy

zjawisko ekologiczne polegajace na tym, że ekotony między sasiednimi zespołami często zawieraja więcej gatunków lub większe zagęszczenie populacji określonego gatunku niż którykolwiek z tych zespołów.

efekt cieplarniany

naturalne ogrzewanie się atmosfery Ziemi spowodowane obecnościa dwutlenku węgla i innych gazów obsorbujacych energię promieniowania słonecznego.

wzmocniony efekt cieplarniany

Dodatkowe globalne ocieplenie, spowodowane wzrostem absorpcji promieniowania podczerwonego przez zwiększajaca się ilość gazów cieplarnianych.

efekt założyciela

zjawisko dryfu genetycznego w populacji powstałej z nielicznej grupy osobników wyjściowych, które opanowały nowe środowisko, skutkujacego inna niż w populacji macierzystej frekwencja genów i genotypów.

efektor

narzad reagujacy bezpośrednio na bodziec nerwowy, np. mięsień reaguje skurczem, gruczoł wydzielaniem.

efektu matczynego geny

geny matki przechodzace transkrypcję podczas oogenezy i wpływajace na rozój zarodka.

eferentny

odprowadzajacy

egzocytoza

transport aktywny materiałów z komórki polegajacy na dyfuzji pęcherzyków cytoplazmatycznych (zawierajacych dany materiał) z błona komórkowa.

egzoergiczna reakcja,. r. egzotermiczna

reakcja chemiczna przebiegajaca spontanicznie, z uwolnieniem energii swobodnej.

egzokrynny gruczoł, g. wydzielania zewnętrznego

gruczoł uwalniajacy wydzielinę np. pot przez przewód wyprowadzajacy na wolna powierzchnię (np. na powierzchnię skóry)

egzotoksyna

toksyna wydzielana głównie przez bakterie gramdodatnie.

ejakulacja

gwałtowne wydalenie, np. wytrysk nasienia z męskiego narzadu kopulacyjnego.

ekologia

dział biologi zajmujacy się badaniem zależności między osobnikami jednego lub różnych gatunków oraz między organizmami a środowiskiem.

ekologia behawioralna

dział ekologii badajacy zachowanie zwierzat w środowisku naturalnym z ewolucyjnego punktu widzenia.

ekologia krajobrazu

dział ekologii badajacy zwiazki między ekosystemami tworzacymi krajobraz.

ekologia ekosystemów

dziedzina ekologii badajaca przepływ energii i krażenie substancji chemicznych w połaczonych ze soba biotycznych i abiotycznych częściach ekosystemu.

ekologia populacji

dział ekologii zajmujacy się badaniem zjawisk zachodzacych w populacji jednego gatunku, bada zmiany liczebności osobników, interakcje między nimi oraz dynamikę populacji.

ekologia zespołu

dziedzina nauki zajmujaca się opisem i analiza procesów zachodzacych w zespole.

ekosystem

fragment biosfery obejmujacy zespół organizmów wraz z otaczajacym go nieożywionym środowiskiem.

ekosystem wód stojacych

ekosystem jeziora lub stawu.

ekosystemem zarzadzanie

działania w zakresie ochrony przyrody majace na celu utrzymanie całego ekosystemu, nie tylko ochronę poszczególnych gatunków.

ekoton

strefa przejściowa, w której spotykaja się i zachodza na siebie dwa zespoły lub biomy.

ekson, egzon

(1) region w genie eukariotycznym kodujacy białko. (2) mRNA transkrybowany z takiego regionu.

ekspansja klonalna

wzrost liczby limfocytów T lub B o identycznej swoistości antygenowej; zachodzi wskutek aktywacji określonych limfocytów T lub B przez antygen.

eksploatacyjna konkurencja, k. przez odbieranie

konkurencja wewnatrzgatunkowa polegajaca na tym, że wszystkie osobniki dziela miedzy siebie ograniczone zasoby mniej więcej równomiernie, więc przy dużym zagęszczeniu dla każdego sa one niewystarczajace.

eksteroceptor, eksteroreceptor

receptor zmysłowy odbierajacy bodźce zewnętrzne, np. oczy, receptory dotykowe.

ektoderma

zewnętrzna warstwa komórek (listek zarodkowy) w młodym zarodku; powstaje z niej skóra i układ nerwowy.

elektroforeza żelowa

metoda rozdzielania białek lub kwasów nukleinowych zawieszonych w żelu w polu elektrycznym, rozdział ten wynika z różnic wielkości i ładunku czasteczek.

elektrolit

zwiazek chemiczny, który w środowisku wodnym ulega rozpadowi na jony; powstały roztwór może przewodzić prad elektryczny.

elektron

czastka elementarna będaca składnikiem atomu; znajduje się poza jadrem atomowym i ma ładunek ujemny.

elektronowy mikroskop I

mikroskop o dużej zdolności rozdzielczej, pozwalajacy na uzyskiwanie bardzo dużych powiększeń; rolę światła widzialnego pełni w nim strumień elektronów.

elektronowy mikroskop II

W m.e. transmisyjnych uzyskuje się obrazy dwuwymiarowe, a m. e skaningowe służa do badania struktur trójwymiarowych.